Lakin qarşılıqlı ittihamlar və qeyri-müəyyənlik fonunda eskalasiya riski artır
ABŞ və İran arasında atəşkəs gözlənilmədiyi bir halda uzadılıb: aprelin 22-də Prezident Donald Tramp Tehran təkliflərini təqdim edənə və danışıqlar nəticələnənə qədər fasilənin qüvvədə qalacağını elan edib. Bu qərar eskalasiya riskini azaldıb, lakin tərəflər arasındakı əsas fikir ayrılıqlarını həll etməyib. Trampın açıqlamasından dərhal sonra İran dövlət televiziyası Tehranın atəşkəsin uzadılmasını tanımadığını və Vaşinqtonun öz milli maraqlarına əsasən ona əməl edə biləcəyini və ya etməyə biləcəyini açıqlayıb. Qarşılıqlı ittihamlar və qeyri-müəyyənlik fonunda Yaxın Şərqdə hərbi eskalasiyaya qayıtma riski sürətlə artır.
ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vensin Pakistana səfərinin təxirə salınması qərarı Vaşinqton və Tehran arasında danışıqlar prosesi üçün narahatedici bir əlamət idi. Səfər əvvəlcə 22 apreldə başa çatması planlaşdırılan atəşkəsin uzadılması üçün diplomatik cəhdin əsas elementi kimi qəbul edilmişdi.
CNN-in məlumatına görə, Vensin uçuşunun ləğv edilməsi xəbərindən sonra ABŞ administrasiyasının əsas rəsmiləri - dövlət katibi Marko Rubio, müdafiə naziri Pit Heqset və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin direktoru Con Retkliff Ağ Evə gəliblər. Görünür, Vaşinqton İranla danışıqlar ətrafındakı vəziyyəti kritik və yüksək səviyyəli koordinasiya tələb edən hesab edir.
Bir neçə saat sonra ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranla münaqişədə atəşkəsin Tehran təkliflərini təqdim edənə və danışıqlar başa çatana qədər uzadılacağını elan edib. O, fasilənin razılığa gəlmək üçün lazım olan müddətə qədər qüvvədə qalacağını bildirib.
Bundan əlavə, Amerika lideri Pakistan rəhbərliyinin xahişi ilə İrana mümkün hücumları təxirə salmaq qərarına gəldiyini açıqlayıb. Trampın dəqiqləşdirdiyi kimi, müvafiq xahiş Ordu Baş Komandanı Asim Munir və Baş nazir Şahbaz Şərifdən gəldi və onlar koordinasiyalı mövqe hazırlamaq və danışıqlar prosesini davam etdirmək üçün vaxt istəyiblər.
Trampın açıqlamasından dərhal sonra İran dövlət televiziyası Tehranın atəşkəsin uzadılmasını tanımadığı və ABŞ-nin öz milli maraqlarını rəhbər tutaraq ona riayət edib-etməməkdə sərbəst olduğu mövqeyini açıqlayıb.
Prezidentin açıqlamasından əvvəl də İran tərəfi Pakistandakı danışıqlarda iştirak etməklə bağlı yekun qərar vermədiyini vurğulayıb. Tehran ABŞ-dən gələn ziddiyyətli siqnalları müzakirə edibvə dialoq perspektivlərini birbaşa Vaşinqtonun hərəkətləri, o cümlədən yeni sanksiyalar və İran gəmiləri ilə bağlı hadisələrlə əlaqələndirib. İran parlamentində daha sərt bəyanatlar da verilib: dəniz blokadasını ləğv etmədən danışıqların ikinci mərhələsi prinsipcə mümkün deyil.
Vəziyyət məhz zaman amili səbəbindən getdikcə gərginləşir. İslamabaddakı danışıqlar əvvəlcə atəşkəsin uzadılması üçün bir fürsət kimi nəzərdə tutulmuşdu.
Lakin bir gün əvvəl Donald Tramp fasilənin uzadılmasında maraqlı olmadığını bildirərək İranı atəşkəsi pozmaqda ittiham edib. Eyni zamanda o, "əla razılaşma"nın əldə edilə biləcəyinə əmindir. Digər tərəfdən, Tramp, ABŞ-nin atəşkəsdən yenidən silahlanmaq üçün istifadə etdiyini və bunun, Tehrana açıq bir xəbərdarlıq olduğunu söyləyib.
Danışıqlar uğursuz olarsa, tərəflər yenə də açıq qarşıdurmaya qayıtmaq riski ilə üzləşirlər. Mümkün ssenarilərə İran infrastrukturuna zərbələr, Fars körfəzində gərginliyin artması və Hörmüz boğazında gəmiçiliyə təhdidlər daxildir. Bu, qaçılmaz olaraq qlobal bazarlara, ilk növbədə neft qiymətlərinə təsir edəcək.
Detroytdakı Ueyn Dövlət Universitetinin professoru Səid Xan Vensin səfərinin ləğv edilməsinin çıxılmaz vəziyyətin etiraf edilməsindən daha çox taktiki bir addım kimi göründüyünü bildirib. Onun fikrincə, Donald Tramp çətin danışıqlar vəziyyətində olub və diplomatik uğur qazandığını bəyan etmək üçün münaqişədən çıxış yolu tapmağa çalışıb.
Xanın fikrincə, Ağ Evin bu vəziyyətdəki sərt ritorikası, güc nümayiş etdirmək və ABŞ-nin gələcək danışıqlar mövqeyini gücləndirmək məqsədi daşıyır, hətta faktiki güc balansı bu cür bəyanatlarla tam uyğun gəlməsə belə.
"ABŞ və İsrail bu münaqişəni İran üzərində hərbi qələbə ilə başa vura bilməzlər. Onların ümid edə biləcəkləri ən yaxşı şey müharibənin əvvəlindəkindən daha sərfəli strateji və siyasi mövqedir. Müharibənin formasından asılı olmayaraq, bu, ABŞ üçün məğlubiyyət kimi qəbul ediləcək". Bunu İraq müharibəsi veteranı və keçmiş ABŞ Dəniz Piyadaları Korpusunun kapitanı Metyu Ho bildirib.
Misirli beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Tarek Bərdisinin dediyinə görə, hazırkı vəziyyət gərginliyin azalması və eskalasiya arasında dəyişir, lakin güc balansı hazırda birinciyə doğru meyl edir.
O hesab edir ki, son günlərdə müşahidə olunan eskalasiya taktiki xarakter daşıyır və tammiqyaslı münaqişəyə çevrilmək əvəzinə, əsasən tərəflərin danışıqlar mövqelərini yaxşılaşdırmağa yönəlib. Vaşinqton və Tehran arasında dialoq hələ də çıxılmaz vəziyyətə düşməyib, yalnız müvəqqəti olaraq dayanıb və gələcək raundlarda bərpa oluna bilər. Ekspert hesab edir ki, tərəflərdən heç biri müharibəyə qayıtmaqda maraqlı deyil.
ABŞ administrasiyası üçün Vensin səfərinin pozulması ciddi diplomatik zərbə ola bilərdi. Tez bir razılaşmaya ümid edən Ağ Ev əsas xarici siyasət təşəbbüsünün dağılması təhlükəsi ilə üzləşir. Trampın özü üçün bu, ən çətin şəraitdə belə razılaşmalara nail ola bilən siyasətçi imicini itirmək riski daşıyır. Bəlkə də məhz buna görə nəhayət razılaşmaya çatmaq üçün o, atəşkəsi uzadıb.
Lakin Tehran da praqmatik davranır. Dəniz blokadasının qaldırılması tələbi təkcə siyasi mövqeyi deyil, həm də iqtisadi imperativi əks etdirir: neft ixracına qoyulan məhdudiyyətlər sanksiyalar nəticəsində onsuz da zəifləmiş iqtisadiyyata təzyiqi artırır. Görünür, İran Vaşinqtonun yanacaq qiymətlərinin artmasına səbəb ola biləcək kəskin eskalasiyada maraqlı olmadığına inanır.
İraqlı analitik Səfa Əsəm vurğulayır ki, Pakistandakı danışıqlar əvvəlcə atəşkəsin uzadılması üçün "son qatar" kimi qəbul edilib. Nə ABŞ Prezidenti, nə də İran rəhbərliyi tammiqyaslı müharibədə maraqlıdı: ABŞ üçün bu, neft qiymətlərinin kəskin şəkildə artması və seçki mövqeyinə zərbə vurması təhlükəsi yaradacaq, İran üçün isə sanksiyalar və dəniz blokadası altında iqtisadi çöküş riski yaradacaq.
"İnanıram ki, növbəti 24 saat ərzində ən çox ehtimal olunan ssenari hərbi əməliyyatların bərpası deyil, danışıqların təxirə salınması ilə atəşkəsin "texniki uzadılması" elan edilməsidir. Hətta minimal kompromis olmadığı təqdirdə belə, nəzarətsiz eskalasiya riski əhəmiyyətli dərəcədə artacaq", - deyə ekspert proqnozlaşdırıb.
Metyu Ho vəziyyətə daha pessimist baxışla yanaşır və mövcud böhranın hərbi əməliyyatların bərpasına səbəb ola biləcəyini istisna etmir.
İndiyə qədər rəsmi açıqlamalar təmkinli olaraq qalır, lakin tərəflərin mövqeləri sərt və uyğunsuz görünür. Vaşinqton nüvə proqramı və regional siyasət üzrə güzəştlər tələb edir, Tehran isə ilkin şərt kimi blokadanı qaldırmaqda israr edir.
İndi əsas sual artıq Pakistandakı görüşün baş tutub-tutmayacağı deyil, tərəflərin açıq münaqişəyə qayıtmaqdan yayınıb-qaçmayacağıdır.
Rizvan CƏFƏROV,
“Azərbaycan”
