Dünya iqlim dəyişmələri, su qıtlığı, biomüxtəlifliyin azalması, torpaq və meşələrin deqradasiyası, sənaye çirklənməsi kimi bir-biri ilə bağlı olan ekoloji çağırışlarla üz-üzədir. Bu proseslər artıq yalnız təbiətin qorunması məsələsi kimi qəbul edilmir. Onlar su, ərzaq, enerji və milli təhlükəsizliklə birbaşa əlaqəli strateji məsələlərdir.
Azərbaycan son illərdə bu istiqamətdə mühüm siyasət həyata keçirir. "Təmiz ətraf mühit və yaşıl artım" istiqamətinin Azərbaycan Respublikasının 2030-cu ilədək sosial-iqtisadi inkişafının beş milli prioritetindən biri kimi müəyyənləşdirilməsi, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaşıl inkişaf modelinin qurulması, bərpaolunan enerji layihələrinin genişləndirilməsi və ekoloji bərpa proqramları bu siyasətin əsas istiqamətləridir. Azərbaycanın COP29-a 2024-cü ildə evsahibliyi etməsi ölkənin qlobal iqlim gündəliyində fəallığını daha da artırdı. Bu təcrübə biomüxtəlifliyin qorunması və regional ekoloji təhlükəsizlik məsələlərinə də tətbiq olunmalıdır. Xüsusilə Cənubi Qafqaz kimi dağlıq relyefə, zəngin ekosistemlərə və transsərhəd su hövzələrinə malik regionda bir ölkənin ərazisində baş verən ekoloji proses digər ölkələrin təhlükəsizliyinə də təsir göstərə bilər. Ekoloji təhlükəsizlik regional məsuliyyət məsələsidir. Biomüxtəlifliyin qorunması meşələrin, çayların, göllərin, torpaqların və ayrı-ayrı canlı növlərinin mühafizəsindən daha geniş məna daşıyır. Bu elementlərin hamısı vahid ekosistem daxilində qarşılıqlı əlaqədədir. Həmin sistemin bir hissəsində yaranan istənilən pozuntu aşağı axında və qonşu ərazilərdə ciddi nəticələr doğurur. Azərbaycan bir sıra transsərhəd çayların aşağı axınında yerləşir. Odur ki, yuxarı axında aparılan mədənçilik, sənaye və digər fəaliyyətlərin su ehtiyatlarına təsiri ölkəmiz üçün birbaşa əhəmiyyət daşıyır. Su ehtiyatlarının keyfiyyəti kənd təsərrüfatına, əhalinin sağlamlığına, biomüxtəlifliyə və iqtisadi fəaliyyətə təsir edir.
Təəssüflə qeyd edək ki, Bioloji Müxtəliflik üzrə Konvensiyanın COP17 toplantısının 2026-cı ildə Ermənistanda keçirilməsi planlaşdırılır. Konvensiyanın rəsmi məlumatına görə, COP17-nin əsas iclasları 19-30 oktyabr 2026-cı il tarixlərində İrəvanda keçiriləcək. Dövlət və hökumət başçıları səviyyəsində görüşün isə 21-22 oktyabr tarixlərində təşkili nəzərdə tutulur. Bu tarixlər konfransın rəsmi proqramında dəyişiklik olmadığı halda qüvvədədir. Azərbaycan burada biomüxtəliflik məsələsini regional ekoloji təhlükəsizliklə əlaqələndirərək öz mövqeyini faktlar əsasında ortaya qoya bilər. Bu mövqenin əsasını emosional yanaşma yox, konkret sənədlər, beynəlxalq hesabatlar, elmi araşdırmalar və hüquqi prosedurlar təşkil etməlidir.
Ermənistan ərazisində ekoloji risklər və transsərhəd su ehtiyatları ilə bağlı həyəcan danılmazdır. Ermənistan ərazisində dağ-mədən sənayesinin yaratdığı ekoloji risklər Cənubi Qafqazın ümumi ekoloji təhlükəsizliyi kontekstində qiymətləndirilməlidir. Alaverdi və Sünik bölgələrində mədənçilik fəaliyyətinin torpaq və su ehtiyatlarına, o cümlədən transsərhəd çaylara mümkün təsiri ilə bağlı narahatlıqlar mövcuddur. Lakin bu təsirlərin miqyası və konkret göstəriciləri layihə və hövzə üzrə ayrıca monitorinq məlumatları ilə əsaslandırılmalıdır. Buna görə ümumi və ölçülməmiş ifadələrdən istifadə etməkdənsə konkret layihələr üzrə rəsmi ekoloji qiymətləndirmələrə istinad etmək daha düzgündür.
Su ehtiyatlarının vəziyyəti də eyni çərçivədə diqqət tələb edir. Ararat vadisində yeraltı sulardan istifadənin təbii bərpa imkanlarını üstələməsi ilə bağlı narahatlıqlar müxtəlif ekoloji qiymətləndirmələrdə qeyd olunub. Bununla belə, bu iddianın konkret həcmi və dövrü göstərilmədən ümumi statistik fakt kimi təqdim edilməsi düzgün deyil. Göyçə gölünün su səviyyəsində və su balansında dəyişikliklər də müşahidə olunub. Bu dəyişikliklərin səbəbləri yağıntı, buxarlanma, su götürülməsi və iqlim amilləri birlikdə nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycan üçün burada əsas məsələ başqa dövlətin ərazisindəki fəaliyyətə siyasi qiymət verməkdən daha çox, həmin fəaliyyətin transsərhəd ekoloji nəticələrinin beynəlxalq prinsiplər əsasında qiymətləndirilməsidir. Yuxarı axında formalaşan risk aşağı axında yaşayan insanların və ekosistemlərin hüquq və maraqlarına təsir göstərdiyi üçün bu məsələ regional əməkdaşlığın predmetinə çevrilir.
Amulsar qızıl mədəni ilə bağlı proseslər də bu baxımdan ayrıca diqqət tələb edir. Amulsar Ermənistanın cənubunda, Cermuk yaxınlığında yerləşir. Layihənin mümkün təsirləri ilk növbədə Arpa çayı hövzəsi, yeraltı sular və həmin hövzə ilə əlaqəli ekosistemlər üzrə qiymətləndirilməlidir. Arpa çayı Araz çayının qollarından biridir. Bu kimi layihələr üzrə su ehtiyatlarının, biomüxtəlifliyin və qorunan ərazilərin vəziyyətinin müstəqil elmi qiymətləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Layihənin faktiki fəaliyyəti, icazələri və ekoloji nəticələri barədə məlumatlar zamanla dəyişə bildiyi üçün yekun qiymətləndirmə ən son rəsmi sənədlərə əsaslanmalıdır.
Metsamor məsələsi də regional təhlükəsizlik gündəliyinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Cənubi Qafqazın ekoloji və təhlükəsizlik gündəliyində Metsamor Atom-Elektrik Stansiyası ayrıca yer tutur. Bu məsələyə nüvə təhlükəsizliyi, transsərhəd ekoloji məsuliyyət və beynəlxalq hüquq müstəvisindən yanaşmaq lazımdır. Metsamor Atom-Elektrik Stansiyasının ikinci enerji bloku 1976-cı ildə istismara verilib. 1988-ci il Spitak zəlzələsindən sonra stansiyanın fəaliyyəti dayandırılıb, ikinci blok isə 1995-ci ildə yenidən istismara qaytarılıb. Ermənistanın rəsmi enerji siyasətinə və IAEA sənədlərinə əsasən, ikinci enerji blokunun istismar müddəti əvvəlcə 2026-cı ilə qədər, daha sonra isə 2026-cı ildən 2036-cı ilədək uzadılıb. Bu, yeni reaktorun tikintisi deyil, mövcud blokun istismarının davam etdirilməsi ilə bağlı qərardır.
IAEA-nın 2025-ci ildə Ermənistan üzrə keçirdiyi EPREV missiyasının yekun hesabatında Metsamor Atom-Elektrik Stansiyasının fövqəladə hallara hazırlıq və cavab tədbirləri baxımından qiymətləndirildiyi göstərilir. Hesabatda fövqəladə hallara hazırlıq mexanizmlərinin mövcudluğu qeyd olunur və bəzi istiqamətlər üzrə təkmilləşdirmələr tövsiyə edilir. Lakin bu qiymətləndirmə stansiyanın ümumi texniki təhlükəsizlik səviyyəsinin və ya reaktorun istismar müddətinin müəyyənləşdirilməsi deyil. Buna görə Metsamorun "IAEA tərəfindən yüksək riskli obyekt kimi qiymətləndirilməsi" ifadəsi ehtiyatla işlədilməlidir. Stansiyanın uzunmüddətli fəaliyyəti ilə bağlı qərarlarda avadanlıqların texniki vəziyyəti, seysmik təhlükəsizlik, fövqəladə enerji təminatı, soyutma sistemləri, qəza idarəetməsi və radioaktiv tullantıların təhlükəsiz idarə olunması daim nəzarətdə saxlanmalıdır.
Metsamorun yerləşdiyi ərazi seysmik risklərin mövcud olduğu Cənubi Qafqaz məkanındadır. Bununla belə, seysmik riskin mövcudluğu özlüyündə stansiyanın təhlükəli olduğu barədə nəticə çıxarmağa əsas vermir, əsas məsələ obyektin layihələndirmə, modernləşdirmə və istismar standartlarının həmin risklərə uyğunluğudur. Məsələnin Azərbaycan üçün ən mühüm tərəfi onun mümkün transsərhəd xarakteridir. Nüvə qəzasının nəticələri dövlət sərhədləri ilə məhdudlaşmaya bilər. Buna görə qonşu dövlətlərin məlumatlandırılması, mümkün təsirlərin əvvəlcədən qiymətləndirilməsi və fövqəl-adə hallara hazırlıq mexanizmləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
UNECE-nin Espoo Konvensiyası çərçivəsində Metsamorla bağlı materiallarda Azərbaycan təsirə məruz qala biləcək tərəf kimi təqdim olunub və transsərhəd ekoloji təsirin qiymətləndirilməsi məsələsi müzakirə edilib. Bu prosedur stansiyanın təhlükəli elan edilməsi deyil, mümkün transsərhəd təsirlərin qiymətləndirilməsi və tərəflər arasında məsləhətləşmələrin aparılması mexanizmidir.
Azərbaycanın bu məsələ ilə bağlı mövqeyi də məhz həmin çərçivədə təqdim olunmalıdır. Söhbət nüvə enerjisindən istifadə hüququnun mübahisələndirilməsindən çox nüvə obyektlərinin təhlükəsizliyi, şəffaflıq, beynəlxalq standartlara uyğun nəzarət və transsərhəd ekoloji məsuliyyət prinsiplərinin təmin edilməsindən gedir. Regional ekoloji məsuliyyət məsələsini müzakirə edərkən Azərbaycanın öz ərazilərində üzləşdiyi ekoloji zərərin miqyasını da nəzərə almaq lazımdır. İşğal dövründə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda meşələrə, qoruqlara, kənd təsərrüfatı torpaqlarına və su infrastrukturuna ciddi zərər dəydiyi barədə Azərbaycan dövlət qurumlarının hesabatlarında məlumat verilib. Lakin "təxminən 8 900 hektar meşə sahəsinin itirilməsi" və "50 min hektardan artıq meşə ərazisinin məhv edilməsi" kimi rəqəmlər müxtəlif sənədlərdə fərqli metodologiya ilə təqdim oluna bilər. Buna görə həmin göstəriciləri mənbə və hesablama metodologiyası göstərilmədən yanaşı təqdim etmək düzgün deyil. Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğundakı Şərq çinarlarının zərər görməsi ilə bağlı məlumatlar da rəsmi Azərbaycan mənbələrində yer alır. Lakin qoruğun ümumi sahəsi, zədələnmiş ağacların sayı və zərərin miqyası barədə rəqəmlər ayrıca mənbə ilə təsdiqlənməlidir. Bu səbəbdən burada dəqiq statistik göstərici verməkdənsə, qoruğun və nadir Şərq çinarı ekosisteminin işğal dövründə zərər gördüyünü qeyd etmək daha məqsədəuyğundur.
Kənd təsərrüfatı torpaqlarının vəziyyəti ilə bağlı "1995-2015-ci illərdə 54 544 hektar torpağın məhsuldar istifadədən çıxması" göstəricisi də mənbə və metodologiya ilə birlikdə təqdim edilməlidir. Bu rəqəmin hansı ərazi, torpaq kateqoriyası və qiymətləndirmə meyarları əsasında hesablandığı aydın göstərilmədiyi halda onu ümumi və mübahisəsiz statistika kimi təqdim etmək olmaz.
Sərsəng su anbarı ilə bağlı vəziyyət su ehtiyatlarının idarə olunmasının həm ekoloji, həm də sosial əhəmiyyətini ortaya qoyur. Su ehtiyatlarının aşağı axında yaşayan əhali və kənd təsərrüfatı üçün əlçatanlığı regionun su təhlükəsizliyinin əsas elementlərindəndir. Bununla belə, su çatışmazlığının konkret həcmi, təsirə məruz qalan ərazilər, iqtisadi itkilər ayrıca hidroloji və sosial-iqtisadi məlumatlarla əsaslandırılmalıdır. İşğal dövründə mineral yataqların istismarı, mədənçilik fəaliyyəti də torpaq və su ehtiyatlarına təsir göstərən amillər sırasında olub. Bu fəaliyyətin konkret ekoloji nəticələri üzrə qiymətləndirmələrdə yatağın adı, istismar dövrü, hasilat həcmi və çirkləndiricilərin konsentrasiyası göstərilməlidir.
Oxçuçay məsələsi isə transsərhəd çayların çirklənməsinin Azərbaycan üçün yaratdığı risklərin konkret nümunəsidir. Çayın su keyfiyyəti ilə bağlı iddialar təqdim edilərkən nümunələrin götürülmə tarixləri, ölçmə məntəqələri, istifadə olunan metodlar və nəticələrin hansı milli və ya beynəlxalq standartlarla müqayisə edildiyi göstərilməlidir. Konkret laboratoriya göstəriciləri olmadan çayın davamlı və ya normadan artıq çirkləndiyini ümumi formada bəyan etmək elmi baxımdan kifayət deyil.
Bütün bu faktlar Azərbaycan üçün mühüm bir prinsip formalaşdırır: ekoloji məsuliyyət universal xarakter daşımalıdır. Dövlətlər öz ərazilərində həyata keçirilən fəaliyyətin qonşu ölkələrə və ortaq təbii sistemlərə mümkün təsirlərini nəzərə almalıdırlar.
Qarabağda bərpa və yeni ekoloji inkişaf modeli bir nümunə olmalıdır. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirdiyi bərpa prosesi bu prinsipin praktik ifadəsi üçün geniş imkan yaradır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda "ağıllı şəhər və kəndlər"in qurulması, bərpaolunan enerji layihələrinin həyata keçirilməsi, su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması, meşələrin bərpası və ekoloji monitorinq yeni inkişaf modelinin əsas istiqamətlərindəndir.
Burada məqsəd yalnız dağıdılmış infrastrukturu yenidən qurmaqdan ibarət deyil. Zədələnmiş təbii sistemlərin bərpası, iqtisadi inkişafla ekoloji tarazlığın uzlaşdırılması və gələcək nəsillər üçün dayanıqlı yaşayış mühitinin yaradılması da bu prosesin tərkib hissəsidir. Bu məsuliyyətli yanaşma Azərbaycanın beynəlxalq ekoloji gündəlikdə öz təcrübəsini təqdim etməsi üçün mühüm imkan yaradır. Lakin "yaşıl zona", "yaşıl şəhər" və ya "ekoloji bərpa" kimi ifadələr konkret göstəricilərlə müşayiət olunmalıdır. Məsələn, bərpaolunan enerji gücü, enerji istehsalında onun payı, bərpa edilmiş meşə sahəsi, su itkilərinin azalması və monitorinq nəticələri ayrıca göstərilməlidir.
COP17 çərçivəsində Azərbaycanın əsas xətti regional ekoloji təhlükəsizlik və biomüxtəlifliyin qorunması arasında əlaqənin diqqətə çatdırılması ola bilər. Burada transsərhəd su ehtiyatlarının qorunması, mədənçilik fəaliyyətinin ekoloji təsirləri, nüvə təhlükəsizliyi, biomüxtəlifliyin mühafizəsi və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə ekosistemlərin bərpası bir-birindən ayrı məsələlər kimi təqdim edilməməlidir. Onların hamısı regional ekoloji təhlükəsizlik anlayışının müxtəlif istiqamətləridir. Azərbaycan haqqında beynəlxalq informasiya məkanında yayılan birtərəfli yanaşmalara cavab da bu ümumi xətt daxilində qurulmalıdır. Hər bir iddia konkret sənəd, beynəlxalq hesabat, elmi araşdırma və hüquqi normalarla müqayisə edilməlidir. Statistik göstəricilər təqdim edilərkən onların tarixi, ölçü vahidi, əhatə etdiyi ərazi, məlumatı hazırlayan qurum və hesablama metodologiyası göstərilməlidir. Azərbaycanın COP29 sədrliyi dövründə formalaşan diplomatik təcrübə burada mühüm üstünlük yaradır. COP29 11-22 noyabr 2024-cü ildə Bakıda keçirilib. İqlim gündəliyində əldə olunan bu beynəlxalq platforma təcrübəsi biomüxtəliflik, su təhlükəsizliyi və regional ekoloji risklər üzrə də fəal diplomatiya üçün istifadə oluna bilər.
Artıq dünyada qəbul olunmuş bir tezis var: "Ekoloji məsuliyyət gələcəyin təhlükəsizlik siyasətidir". Hesab edirəm ki, ekoloji təhlükəsizlik gələcək dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi qəbul edilməlidir. Su, torpaq, meşə, biomüxtəliflik və enerji məsələləri artıq bir-birindən ayrı sahələr kimi düşünülə bilməz. Onların hər biri milli təhlükəsizlik və regional sabitliklə bağlıdır. Azərbaycan öz ərazisində ekoloji bərpanı həyata keçirərkən eyni zamanda regional məsuliyyət prinsipini də müdafiə etməlidir. Transsərhəd su ehtiyatlarının qorunması, nüvə təhlükəsizliyi, mədənçilik fəaliyyətinin təsirləri və biomüxtəlifliyin mühafizəsi üzrə məsələlər beynəlxalq hüququn və elmi yanaşmanın tələbləri əsasında müzakirə olunmalıdır. Bu yanaşma Azərbaycanın milli maraqlarının müdafiəsi ilə beynəlxalq ekoloji məsuliyyət prinsipini bir xətdə birləşdirir. Cənubi Qafqazın çayları, meşələri, dağları və canlı aləmi ortaq təbii sistemin hissələridir. Həmin sistemin qorunması bütün region dövlətlərindən məsuliyyət tələb edir. Azərbaycanın bu məsələdə mövqeyi də faktlara, elmi yanaşmaya və beynəlxalq hüquqa söykənməlidir. Ekoloji təhlükəsizlik Azərbaycanın milli maraqları ilə yanaşı, Cənubi Qafqazın gələcək sabitliyinin də mühüm şərtidir. Bu istiqamətdə Azərbaycanın ən güclü arqumenti həyata keçirdiyi işlər, mənbə ilə təsdiqlənən faktlar və regional məsuliyyət prinsipinə əsaslanan mövqeyidir.
Sadiq QURBANOV,
Milli Məclisin Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin sədri
jpg_1790976482.jpg)
