Dağlar...

Azərbaycan bir hissəsi meşə örtüyü və yaşıllıqlarla zəngin dağlıq ərazilərdir. Ölkəmizdə ən yüksək dağ Böyük Qafqaz silsiləsindəki 4466 metr hündürlüyünə malik Bazardüzü zirvəsidir.

Kiçik Qafqaz dağ silsiləsində 3724 metrlə Gamışdağ, Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində Dərələyəz və Zəngəzur dağlarında 3904 metrlə Qapıcıq, Talış silsiləsində isə 2493 metrlə Gömürgöy ən hündür zirvə hesab olunur. Dağların zirvəsi nə qədər hündür olursa, buzlaqlarda su ehtiyatı da bol olur. Asiyanın 64, Şimali Amerikanın 56, Cənubi Amerikanın 22, Avropanın 25, Avstraliyanın 17, Afrikanın 3 faizi dağlardan ibarətdir. Dünyanın ən yüksək dağı Himalaydır ki, onun da ən yüksək zirvəsi 8848 metr olan Everestdir. Dağlar adətən, zəncir şəklində uzanır ki, onlara da sıra dağları deyilir. Dünyanın ən uzun dağ silsiləsi Cənubi Amerikanın qərbindəki And dağlarıdır. Onun uzunluğu 9 min kilometrdir. Ümumilikdə dünyanın quru hissəsinin 24 faizi tamamilə dağlıqdır və insanların 10 faizi həmin ərazilərdə yaşayırlar.

Dünyada olan 11 iqlimin 9-u Azərbaycandadır, buna da səbəb elə dağlarımızdır. Həm təbiətdə, həm də insan həyatında çox ciddi rol oynayan bu dağlar həyatımızdır desək, yanılmarıq. Böyük Qafqaz sıra dağları, eləcə də Kiçik Qafqaz sıra dağları meşələri, təmiz və quru havası, bənzərsiz bulaqları ilə məşhurdur. Bu dağlarda adı və dadı dillər əzbəri olan bulaqlar insan sağlamlığı üçün müalicə baxımından çox əhəmiyyətlidir. Dağların özünəməxsus təbiəti, mülayim iqlimi və mineral bulaqları ona xüsusi yaşam tərzi bəxş edir. Azərbaycanın 11 faiz ərazisini meşə təşkil edir ki, onun da 90 faizi dağlardır. 264 min hektar meşə sahəmiz isə düşmən tapdağı altındadır.

Dağların Azərbaycan təbiətinin formalaşmasında, flora və faunasının, habelə heyvanat aləmi ilə zənginləşməsində rolu əvəzsizdir. Əgər Böyük Qafqaz sıra dağları olmasaydı, Azərbaycanda təbiət bu qədər zəngin olmazdı. Dünyada baş verən qlobal istiləşmənin və digər amillərin yaratdığı problemlərin həlli bilavasitə həm də dağların varlığı ilə tənzimlənir. Əgər düzənlikdə yaşayırıqsa, bu o demək deyil ki, dağların bizə aidiyyəti yoxdur. Diqqət etdikdə, görürük ki, Kür-Araz ovalığının indiki təbiəti onu əhatə edən Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz, habelə Talış dağları ilə sıx bağlıdır. Bu ovalığa gələn çayların çoxu öz mənbəyini dağlardan götürür.

Dağlar yağmurlu havalarda, ilin soyuq aylarında suları yığır, sanki süzgəcindən keçirib ilin isti dövründə çaylar şəklində bizə verir və bunun nəticəsində düzənliklərdə, ovalıqlarda həyat yaranır. Qanıx-Əyriçaydan yeraltı sular Oğuz-Qəbələ-Bakı su kəməri ilə Bakıya gətirilir. Əslində, bu yeraltı suyu formalaşdıran da Böyük Qafqazın buzlaqlarıdır. Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacından Bakıya çəkilən bu kəmər Samur-Dəvəçi ovalığında olan yeraltı su ehtiyatı ilə bağlıdır. Həmin su ehtiyatı Baş Qafqaz silsiləsində illərlə konservasiya olunmuş buzlaqlardan, yeraltı sular kimi su ehtiyatlarından qaynaqlanır.

Rəhman SALMANLI,

"Azərbaycan”