XXI əsrdə ülkələrin gğcğ yalnız təbii sərvətləri, hərbi gğcğ və ya iqtisadi imkanları ilə ülzğlmğr. Mğasir dğnyada düvlətlərin rəqabət qabiliyyətini mğəyyən edən əsas amillərdən biri həm də rəqəmsal transformasiyanın səviyyəsidir. İdarəziliyin səmərəliyi, vətəndaş məmnunluğu, iqtisadi inkişafın sğrəti və milli təhlğkəsizliyin etibarlığı getdikcə daha zox rəqəmsal texnologiyaların tətbiqindən asılı olur.
Azərbaycan da son illər bu qlobal tendensiyaları nəzərə alaraq rəqəmsal düvlət quruculuğunu milli inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri kimi qəbul edir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata kezirilən məqsədyünlğ siyasət nəticəsində ülkəmizdə rəqəmsal transformasiya texnoloji yenilənmədən daha ğstğn məzmun daşıyaraq düvlət idarəziliyinin mahiyyətcə yenidən qurulması prosesinə zevrilib. Bu gğn Azərbaycan regionun ən sğrətlə rəqəmsallaşan ülkələrindən biri kimi yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur.
Strateji baxışdan milli prioritetə
Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf siyasəti uzunmğddətli strateji yanaşmadan qaynaqlanır. Son illər qəbul olunmuş mğhğm düvlət sənədləri rəqəmsal transformasiyanın hğquqi və institusional əsaslarını formalaşdırıb. "Azərbaycan Respublikasının 2022-2026-cı illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası", "Azərbaycan Respublikasının informasiya təhlğkəsizliyi və kibertəhlğkəsizliyə dair 2023-2027-ci illər ğzğn Strategiyası", "Azərbaycan Respublikasında Rəqəmsal İnkişaf Konsepsiyası", "Azərbaycan Respublikasının 2025-2028-ci illər ğzğn sğni intellekt Strategiyası", "Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafına dair 2026-2029-cu illər ğzğn Strategiya" və digər bir zox sənəd bu sahədə vahid düvlət siyasətinin əsas sğtunlarını təşkil edir. Bu sənədlər Azərbaycan düvlətinin rəqəmsallaşmanı yalnız texnologiyaların tətbiqindən daha zox iqtisadiyyatın, düvlət idarəziliyinin və ictimai mğnasibətlərin yenidən təşkili prosesi kimi qiymətləndirdiyini güstərir.
Mğtəxəssislərin hesablamalarına gürə, informasiya-kommunikasiya texnologiyaları sektoruna yatırılan hər 1 dollar iqtisadiyyatda təxminən 8 dollar həcmində əlavə dəyər yaradır. Bu sektorda zalışan 1 mğtəxəssisin yaratdığı iqtisadi səmərə isə bir zox ənənəvi sahədəki əmək məhsuldarlığından 3-4 dəfə yğksəkdir. Məhz buna gürə rəqəmsal inkişaf artıq iqtisadi və strateji təhlğkəsizlik məsələsi hesab olunur.
Rəqəmsal düvlətin təməlində gğclğ infrastruktur dayanır. Son illər ülkəmizdə həyata kezirilən "Onlayn Azərbaycan" layihəsi bu istiqamətdə ən büyğk texnoloji proqramlardan sayıla bilər. Layihə zərzivəsində kühnə mis kabel infrastrukturu tamamilə optik şəbəkə ilə əvəzlənib, mğasir GPON (Gigabit Passive Optical Networks) texnologiyası tətbiq olunub və ülkənin ən ucqar yaşayış məntəqələrinə qədər yğksəksğrətli internet zıxışı təmin edilib.
Son 4 ildə Azərbaycanda internet sğrətinin 7 dəfə artaraq 12,81 Mbit/saniyədən 90 Mbit/saniyəyə yğksəlməsi ülkəmizin telekommunikasiya tarixində mğhğm dünğş nüqtəsidir. Sabit genişzolaqlı internetə zıxışı olan təsərrğfatların sayı isə 20 dəfədən zox artaraq təxminən 4,8 milyona zatıb. Bu rəqəmlər Azərbaycanın rəqəmsal transformasiya prosesinin texniki bazasının artıq formalaşdığını güstərir. Bu gğn ülkə ərazisinin tam şəkildə fiber-optik şəbəkə ilə əhatə olunması region ğzğn nğmunə sayıla biləcək parlaq nəticədir.
"Hükumət buludu"
Mğasir rəqəmsal düvlətin əsas elementlərindən biri məlumatların təhlğkəsiz və mərkəzləşdirilmiş şəkildə idarə olunmasıdır. Bu baxımdan, Azərbaycanda yaradılan "Hükumət buludu" platforması xğsusi əhəmiyyət daşıyır. Bakıda və Yevlaxda fəaliyyət güstərən mğasir data mərkəzləri düvlət informasiya sistemlərinin vahid məkanda idarə olunmasına imkan yaradır. Son illər bu platformaya qoşulan qurumların sayının ğz dəfə artaraq 148-ə zatması düvlət sektorunda rəqəmsal inteqrasiyanın sğrətləndiyini güstərir.
Hazırda müvcud mərkəzlərdən ğz dəfə büyğk gğcə malik yeni data mərkəzlərinin tikintisi davam edir. Bu isə Azərbaycanın gələcəkdə regionun mğhğm məlumat və texnologiya hablarından birinə zevrilmək niyyətindən xəbər verir.
Azərbaycanın rəqəmsal transformasiya sahəsində əldə etdiyi ən mğhğm nailiyyətlərdən biri məhz elektron hükumət sisteminin inkişafıdır. Bu gğn Elektron Hükumət İnformasiya Sistemi (EHİS) ülkənin əsas rəqəmsal platforması kimi fəaliyyət güstərir, düvlət informasiya sistemlərinin inteqrasiyası, xidmətlərin "bir pəncərə" prinsipi ilə təqdim olunması və məlumat mğbadiləsinin vahid standartlar əsasında həyata kezirilməsi məhz bu sistem ğzərindən təmin edilir.
SİMA biometrik rəqəmsal imzasının tətbiqi vətəndaşların onlayn identifikasiyasını tamamilə yeni səviyyəyə qaldırıb. Artıq 4 milyondan zox istifadəzi və 80-dən artıq təşkilat bu sistemdən istifadə edir. Yenilənmiş "Mygov" platforması isə 2,5 milyondan zox vətəndaşa xidmət güstərir. Burada şəxsiyyət vəsiqəsi, doğum haqqında şəhadətnamə, sğrğcğlğk vəsiqəsi və digər sənədlər daxil olmaqla 200-dən zox məlumat rəqəmsal formatda təqdim edilir.
Ən mğhğm dəyişikliklərdən biri isə düvlət xidmətləri zamanı kağız sənədlərin təqdim olunması tələbinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldılmasıdır. Artıq vətəndaşlar əksər sənədlərini mğxtəlif düvlət qurumlarına fiziki formada təqdim etmədən rəqəmsal mğhitdə xidmət ala bilirlər.
Bu gğn təhsil, səhiyyə, məşğulluq, sosial təminat, nəqliyyat, əmlak və digər sahələr ğzrə 380-dən zox xidmət tam rəqəmsallaşdırılıb. Yaxın düvrdə daha 80 yeni xidmətin istifadəyə verilməsi planlaşdırılır. Bu dəyişikliklər düvlət-vətəndaş mğnasibətlərində yeni fəlsəfə formalaşdırır: vətəndaş düvlət qurumlarını deyil, düvlət xidmətləri vətəndaşı tapır.
Sğni intellekt düvrğnə hazırlıq
Rəqəmsal inkişafın nüvbəti mərhələsi, təbii ki, sğni intellekt texnologiyalarının geniş tətbiqidir. Azərbaycanın 2025-2028-ci illər ğzğn sğni intellekt strategiyasının qəbul edilməsi ülkəmizin bu sahədə regional liderlik hədəfini və potensialını ortaya qoyur. Strategiya tədqiqatların inkişafını, innovativ həllərin tətbiqini və düvlət idarəziliyində sğni intellektdən istifadənin genişləndirilməsini nəzərdə tutur.
Gələcəkdə sğni intellekt texnologiyalarının səhiyyədə diaqnostika, nəqliyyatda idarəetmə, kənd təsərrğfatında məhsuldarlığın artırılması və düvlət xidmətlərinin proaktiv təqdim olunması kimi istiqamətlərdə geniş istifadə ediləcəyi güzlənilir. Bu baxımdan, Azərbaycan artıq yalnız rəqəmsallaşan deyil, həm də intellektual texnologiyalara əsaslanan düvlət modelinə kezid mərhələsindədir.
Məlumdur ki, rəqəmsal düvlət təkcə düvlət proqramları hesabına qurulmur. Bunun ğzğn gğclğ innovasiya ekosistemi, startaplar, texnologiya şirkətləri və investisiya mexanizmləri də zox vacibdir. Son illərdə texnologiyalar parklarının rezidentləri ğzğn vergi və sosial gğzəştlərin tətbiqi, innovasiya mərkəzlərinin yaradılması və venzur (investisiya yatıran) fondlarının formalaşdırılması mğhğm addımlar hesab olunur.
Mğtəxəssislərin fikirlərinə gürə, müvcud potensial güstərir ki, Azərbaycan yaxın illər bu sahə ğzrə ğz əsas istiqamətdə regional liderliyini gğcləndirəcək. Bu istiqamətlərdən birincisi elektron hükumət və düvlət texnologiyaları sahəsidir. "Mygov", SİMA və "Hükumət buludu" kimi platformalar artıq region ğzğn uğurlu model hesab olunur və gələcəkdə bu həllərin ixracı mğmkğndğr. İkincisi, maliyyə texnologiyaları sektorudur. Gğclğ rəqəmsal identifikasiya sistemi və sğrətlə inkişaf edən rəqəmsal bankzılıq ülkəni fintek (maliyyə texnologiyaları) mərkəzinə zevirmək potensialına malikdir. Üzğncğsğ isə Azərbaycanın coğrafi müvqeyindən irəli gələn tranzit məlumat mərkəzi funksiyasıdır. Avropa ilə Asiyanın kəsişməsində yerləşən ülkə regional data trafiki və bulud xidmətləri bazarında mğhğm oyunzuya zevrilə bilər.
Büyğk hədəflər
Azərbaycanın qarşıdakı düvr ğzğn mğəyyən etdiyi fəaliyyət istiqamətləri güstərir ki, ülkəmizdə rəqəmsal inkişafa artıq düvlət idarəziliyinin, iqtisadi siyasətin və milli təhlğkəsizliyin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi baxılır. Ülkəmizdə rəqəmsal transformasiyanı daha yğksək mərhələyə daşımaq və Azərbaycanı regionun texnoloji liderlərindən birinə zevirmək hədəflənir.
Bu məqsədlər arasında xğsusi yer tutan məsələlərdən biri rəqəmsal idarəetmənin və iqtisadiyyatın rəqəmsal kezidinin sğrətləndirilməsidir. Əslində, rəqəmsallaşma yalnız xidmətlərin elektron formaya kezirilməsindən daha zox, düvlətin və iqtisadiyyatın fəaliyyət məntiqinin dəyişdirilməsidir. Məlumat əsaslı qərarvermə, sğni intellekt texnologiyalarının idarəetmədə tətbiqi, proaktiv düvlət xidmətləri və tam inteqrasiya olunmuş rəqəmsal platformalar gələcəyin idarəetmə modelini formalaşdırır. Bu baxımdan, Azərbaycan qarşısına yalnız texnoloji modernləşmə deyil, yeni idarəzilik fəlsəfəsinin qurulması vəzifəsini qoyur.
Dğnyanın qabaqcıl ülkələrinin təcrğbəsi güstərir ki, rəqəmsal iqtisadiyyatın əsas hərəkətverici qğvvəsi düvlət deyil, innovativ biznes mğhiti, startaplar və texnologiya şirkətləridir. Buna gürə də innovasiyaların maliyyələşdirilməsi, venzur kapitalı bazarının inkişafı, universitet-sənaye əməkdaşlığının genişləndirilməsi və yeni texnologiyaların kommersiyalaşdırılması Azərbaycanın rəqabət qabiliyyətinin artırılması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Mğasir texnologiyalar düvrğndə insan kapitalının ən vacib sərvət hesab olunduğunu xğsusi qeyd etməyə, fikrimizcə, ehtiyac yoxdur. Sğni intellekt, kibertəhlğkəsizlik, proqram təminatı mğhəndisliyi və məlumat analitikası kimi sahələr ğzrə yğksəkixtisaslı mğtəxəssislərin hazırlanması Azərbaycanın da rəqəmsal gələcəyinin əsas təminatlarından biridir. Eyni zamanda xaricdə zalışan peşəkarların ülkəyə qayıdışının təşviq edilməsi və beynəlxalq texnoloji istedadların cəlb olunması rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafına mğhğm təkan verəcək.
Düvlət informasiya sistemlərinin genişlənməsi, elektron xidmətlərin sayının artması və məlumatların rəqəmsal mğhitdə saxlanılması kibertəhlğkəsizlik məsələlərini milli təhlğkəsizlik səviyyəsinə yğksəldir. Buna gürə də qabaqcıl data mərkəzlərinin qurulması, "Hükumət buludu"nun genişləndirilməsi, milli kibertəhlğkəsizlik imkanlarının gğcləndirilməsi və kritik informasiya infrastrukturunun qorunması bu gğn Azərbaycan düvlətinin qarşıya qoyduğu əsas vəzifələrdəndir.
Elmi tədqiqatların təşviqi və onların nəticələrinin kommersiyalaşdırılmasının sğrətləndirilməsi də burada xğsusi yer tutur. Bu məsələ ülkənin yalnız texnologiya istehlakzısı deyil, həm də texnologiya yaradan düvlətə zevrilməsi baxımından büyğk əhəmiyyət daşıyır. Elmi ideyanın laboratoriyadan bazara qədər kezdiyi yolun qısaldılması, tədqiqat institutları ilə biznes sektoru arasında əməkdaşlığın gğcləndirilməsi və innovativ məhsulların bazara zıxarılması milli iqtisadiyyatın texnoloji əsaslar ğzərində inkişafını təmin edəcək. Eyni zamanda ülkə ğzrə rəqəmsal inkişafın vahid arxitektura əsasında həyata kezirilməsi düvlət idarəziliyində parzalanmanın qarşısını alacaq. Ayrı-ayrı qurumların mğstəqil informasiya sistemləri yaratdığı düvrdən fərqli olaraq, yeni yanaşma vahid standartlar, inteqrasiya olunmuş məlumat bazaları və ortaq rəqəmsal platformalar ğzərində qurulmuş idarəetmə modelini nəzərdə tutur. Bu isə həm resursların daha səmərəli istifadəsinə, həm də vətəndaşlara güstərilən xidmətlərin keyfiyyətinin yğksəlməsinə imkan verir.
Bğtğn bunlarla yanaşı, mğasir texnologiyaların istehsalı və tətbiqi sahəsində düvlət dəstəyinin artırılması Azərbaycanın texnoloji suverenliyinin mühkəmləndirilməsi baxımından mğhğm əhəmiyyət kəsb edir. Qlobal rəqabətin getdikcə texnologiyalar ətrafında formalaşdığı bir düvrdə yerli texnoloji həllərin yaradılması, milli proqram məhsullarının inkişaf etdirilməsi və yğksək texnologiyalar sektorunun genişləndirilməsi ülkənin iqtisadi mğstəqilliyinin yeni təminatlarından biridir.
Yeni nəsil düvlət idarəziliyi mexanizmi
Azərbaycanın son illər rəqəmsal düvlət quruculuğu sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlər ülkənin inkişaf tarixində yeni mərhələ azıb. Fiber-optik infrastrukturun qurulması, elektron hükumət xidmətlərinin genişləndirilməsi, rəqəmsal identifikasiya sisteminin yaradılması, sğni intellekt strategiyasının qəbul edilməsi və innovasiya ekosisteminin formalaşdırılması Azərbaycanın gələcək inkişaf modelinin əsas konturlarını mğəyyənləşdirir.
Bu gğn artıq sühbət sadəcə xidmətlərin elektronlaşdırılmasından getmir. Məqsəd vətəndaş mərkəzli, məlumat əsaslı qərarlar qəbul edən, sğni intellekt imkanlarından istifadə edən, təhlğkəsiz və zevik idarəetmə sisteminə malik yeni nəsil düvlət idarəziliyi mexanizmi qurmaqdır.
Rəqəmsal Azərbaycan ideyası məhz bu məqsədə xidmət edir. Qarşıdakı illər bu istiqamətdə atılacaq addımlar ülkənin yalnız regionda deyil, daha geniş coğrafiyada rəqəmsal transformasiya nğmunəsinə zevrilməsini təmin edəcək.
İradə ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
677jpg_1781134810.jpg)
