Ümumdünya Əhali Günü 1989-cu ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramının Rəhbərlər Şurasının qərarı ilə təsis olunub və ilk dəfə 1990-cı ildə 90-dan çox ölkədə qeyd edilib. Günün təsis edilməsinə səbəb 1987-ci il iyulun 11-də dünya əhalisinin 5 milyard nəfərə çatması olub.
Hazırda Ümumdünya Əhali Günü BMT-nin Əhali Fondu (UNFPA) tərəfindən koordinasiya edilir və hər il müxtəlif mövzular çərçivəsində qeyd edilir. Bu günün əsas məqsədi əhali artımı, demoqrafik dəyişikliklər, ailə planlaşdırılması, reproduktiv sağlamlıq, gender bərabərliyi, yoxsulluğun azaldılması, qadın və uşaqların hüquqlarının qorunması kimi məsələlərə diqqəti artırmaqdır. Çünki müasir dünyada əhali yalnız statistik göstərici deyil, həm də sosial-iqtisadi inkişafın, dayanıqlı gələcəyin və dövlət siyasətinin əsas amillərindən biri hesab olunur.
BMT-nin Əhali Fondu diqqəti xüsusilə gənclərin gələcək planlarına, ailə qurmaq imkanlarına, iqtisadi çətinliklərə, sağlamlıq xidmətlərinə çıxışa və reproduktiv hüquqların təmin olunmasına yönəldir. Təşkilat hesab edir ki, müasir dövrdə əsas problem doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi deyil, insanların istədikləri ailəni qurmaq imkanlarının müxtəlif sosial, iqtisadi və səhiyyə maneələri səbəbindən məhdudlaşmasıdır.
Rəsmi hesablamalara görə, hazırda Yer kürəsində 8,2 milyarddan çox insan yaşayır. Proqnozlara əsasən, dünya əhalisinin 2037-ci ildə 9 milyarda, 2060-cı ildə isə təxminən 10 milyarda çatacağı gözlənilir. Bununla yanaşı, əhali artımı əvvəlki onilliklərlə müqayisədə xeyli yavaşıyıb. Bir çox inkişaf etmiş ölkədə doğum səviyyəsinin azalması və əhalinin qocalması yeni sosial və iqtisadi çağırışlar yaradır. Digər tərəfdən, bəzi regionlarda yüksək doğum səviyyəsi təhsil, səhiyyə, məşğulluq və ərzaq təhlükəsizliyi sahələrində əlavə yük formalaşdırır. Buna görə də demoqrafik proseslərin düzgün idarə olunması davamlı inkişaf siyasətinin vacib istiqamətlərindən biri hesab edilir.
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, əhalinin sayından daha vacib məsələ onun keyfiyyət göstəriciləridir. İnsan kapitalının inkişafı, sağlam və savadlı nəslin yetişdirilməsi, gənclərin təhsil və məşğulluq imkanlarının artırılması, qadınların iqtisadi və ictimai həyata fəal cəlb edilməsi hər bir ölkənin inkişafına birbaşa təsir göstərir. Buna görə də müasir demoqrafik siyasət yalnız doğum göstəricilərinə deyil, insanların həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə də yönəlir.
Əhali məsələləri iqlim dəyişikliyi, urbanizasiya, miqrasiya, qlobal səhiyyə problemləri və iqtisadi inkişafla da sıx bağlıdır. Son illər dünyada sürətlənən urbanizasiya nəticəsində şəhərlərdə yaşayan insanların sayı kənd əhalisini üstələyib. Bu proses yeni iş yerlərinin açılması, mənzil təminatı, nəqliyyat infrastrukturu və sosial xidmətlərin genişləndirilməsi kimi məsələləri daha da aktuallaşdırır. Digər tərəfdən, iqlim dəyişiklikləri nəticəsində baş verən təbii fəlakətlər və su qıtlığı bəzi regionlarda məcburi miqrasiyanın artmasına səbəb olur. Bu isə demoqrafik tarazlığa və iqtisadi inkişaf proseslərinə təsir göstərən mühüm amillərdəndir.
Müasir texnologiyalar da demoqrafik siyasətin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. BMT 2025-ci ildə əhali məsələləri ilə bağlı maarifləndirmə işlərinin genişləndirilməsi üçün rəqəmsal platformaların və sosial medianın imkanlarından daha səmərəli istifadə edilməsini vacib bilir. İnformasiya texnologiyaları sayəsində reproduktiv sağlamlıq, ailə planlaşdırılması, ana və uşaq sağlamlığı, gender bərabərliyi və insan hüquqları ilə bağlı məlumatların daha geniş auditoriyaya çatdırılması mümkün olur. Xüsusilə gənclərin rəqəmsal mühitdə fəallığı nəzərə alınaraq maarifləndirici kampaniyaların sosial şəbəkələr üzərindən həyata keçirilməsi daha effektiv hesab edilir.
Azərbaycanda da demoqrafik inkişaf dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biridir. Ölkəmizdə Ümumdünya Əhali Günü 2005-ci ildən geniş şəkildə qeyd olunur. Azərbaycanda MDB məkanında ilk dəfə elmi əsaslarla hazırlanmış və demoqrafik siyasətin əsas istiqamətlərini müəyyən edən "Azərbaycan Respublikasının Demoqrafik İnkişaf Konsepsiyası" təsdiq edilib. Bu konsepsiya əhali artımının davamlılığının təmin olunması, ailə institutunun möhkəmləndirilməsi, ana və uşaqların sağlamlığının qorunması, miqrasiya proseslərinin tənzimlənməsi və insan kapitalının inkişafı kimi mühüm hədəfləri əhatə edir.
Son illər ölkəmizdə səhiyyə xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi, icbari tibbi sığortanın tətbiqi, ana və uşaq sağlamlığı proqramlarının genişləndirilməsi, ailələrin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi demoqrafik inkişafın dəstəklənməsinə xidmət edir. Eyni zamanda təhsil sistemində aparılan islahatlar, gənclərin məşğulluq imkanlarının artırılması və sosial rifahın yüksəldilməsi də əhali siyasətinin mühüm tərkib hissəsidir.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, hazırda Azərbaycan əhalisinin sayı 10 milyon 268 min nəfəri ötüb. Əhalinin yaş strukturunda gənclər mühüm yer tutur ki, bu da ölkənin əmək bazarı, iqtisadi inkişafı və gələcək potensialı baxımından mühüm üstünlük hesab edilir. Bununla yanaşı, bütün dünyada olduğu kimi, Azərbaycanda da doğum səviyyəsi, daxili və xarici miqrasiya, əhalinin yaşlanması kimi proseslərin davamlı izlənilməsi və elmi əsaslarla qiymətləndirilməsi böyük əhəmiyyət daşıyır.
Demoqrafik göstəricilər iqtisadi inkişafın planlaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Məktəblərin, xəstəxanaların, yaşayış məntəqələrinin, nəqliyyat və kommunal infrastrukturun layihələndirilməsi məhz əhali proqnozlarına əsaslanır. Əhalinin yaş tərkibində baş verən dəyişikliklər pensiya sistemi, əmək bazarı, sosial müdafiə proqramları və səhiyyə xidmətlərinin həcminə də birbaşa təsir göstərir. Buna görə də dəqiq statistik məlumatlar və elmi proqnozlar dövlət idarəçiliyinin vacib elementlərindən hesab olunur.
Ümumdünya Əhali Günü bir daha xatırladır ki, əhali məsələləri yalnız statistik rəqəmlərdən ibarət deyil. Hər bir rəqəmin arxasında insan taleyi, ailə məsələsi, gələcək nəsillərin və cəmiyyətin inkişaf perspektivləri dayanır. Məhz buna görə də sağlam ailələrin formalaşdırılması, gənclərin potensialının reallaşdırılması, qadın və kişilər üçün bərabər imkanların yaradılması, keyfiyyətli səhiyyə və təhsilin təmin olunması hər bir ölkənin uzunmüddətli inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri olaraq qalır.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
