Novruz Azərbaycan xalqının ən əzəli bayramlarından biri olub, qədim tarixi köklərə malikdir. O özünün bir çox üstün cəhətləri və bəşəriliyi ilə digər bayramlardan seçilir. Novruza hazırlıq dörd çərşənbədən də əvvəl başlanır. Çərşənbələrin keçirilməsi isə qədim əcdadın suya, oda, yelə, torpağa etiqadları ilə bağlıdır. Təbiət də bu inancları duyurmuş kimi, Novruzun birinci çərşənbəsində yağış yağdırır, ikincisində havanı isindirir, üçüncüsündə küləyi hərəkətə gətirir, dördüncüsündə torpağı oyadır.
Novruz bayramı Azərbaycanın bütün guşələrində olduğu kimi, Şəkidə də böyük təmtəraqla qeyd olunur. Bu bayram öz məhəlli özəllikləri ilə yazın əvvəlində Şəkiyə xüsusi yaraşıq gətirir. Odur ki, Şəkidə də Novruz bayramı gözəl keçirilir. Hələ bayrama bir ay qalmış hazırlıq başlanır. Həyətlər təmizlənir, evlərin divarları rənglənir, ağaclar ağardılır, pal-paltar, xalça-palaz günə verilir.
Şəhərin aşağı hissəsində (Qışlaq adlanan) və kəndlərdə İlaxır bayramı, şəhərin özündə isə Novruzun təmtəraqlı keçirilməsinə xüsusi fikir verilir. İlaxırda ovma, külçə bişirilir, Novruzda isə bunlarla yanaşı, qırmabadam, bamiyə, şirin çörəklər, paxlava, şəkərbura, tel halva, küncüt halvası süfrəyə düzülür. Bu bayram axşamında adamlar bir-birinə pay göndərir, əzizini itirənlər isə yasdan çıxır. Kəndlərdə camaat bir yerə yığışır, bayramı birgə keçirirlər. Qız-gəlinlər qulaq falına, uşaqlar papaqatdıya çıxırlar. Şəhərdə və kəndlərdə günəşi, yazı çağırmaq üçün Qoduya çıxmaq adəti geniş yayılmışdır.
Məhəllənin cavanları ağacdan Qodu düzəldir, başına qırmızı yaylıq bağlayır, küçələri gəzirlər. Şəkidə Novruz günlərində təzə doğmuş inəyin südündən ağız, bulama, yayma bişirilər, səməni qoyular, səməni horrası çalınardı.
Səməninin evlərə düşəri-düşməzi olardı. O evə ki, səməni düşərdi, orada hər il səməni qoyular, səməni horrası hazırlanardı. Səməni düşməyən evdə onu bişirməkdən qorxardılar. Əvəzində isə təzə süddən və düyüdən yayma bişirilib, boşqablara çəkilərək qoyular, soyuyandan sonra gələn qonaq-qara bir boşqab yeyib bayramlaşıb gedərdi. Şorqoğalını isə qara bayram keçirənlər bişirirdilər.
Bayramdan bir-iki gün əvvəl Şəkidə və kəndlərdə camaat səhər tezdən doğmalarının qəbirlərini ziyarətə gedər, ölülərinin ruhlarını yad etməyə tələsərdilər. İnanca görə bu ruhlar səhər tezdən gün doğana qədər qəbirlərin ətrafında dolanar, gələnlər pay-püşlə ruhları sevindirərlər. Bayram axşamı ölülərin adlarına qazan asılardı.
Axırıncı çərşənbə günü evin ağsaqqalı əlində balta səhər tezdən həyətə düşər, bar verməyən ağacı kəsməklə qorxudardı. Kimsə arxadan "kəs, kəs" deyər, o, baltanı ağaca vurmaq istəyəndə isə bir başqası "kəsmə, kəsmə, bar gətirəcək" deyər, ağacı kəsməyə qoymazdı. Bayram axşamı uşaqlar tonqal ətrafında yığışar, çoxlu çala qazar, əllərində uzun ağacla çövkan, dirədöymə oynayar, şənlənərdilər.
Həyətlərdə də kiçik tonqallar qalanırdı, tonqalın tüstüsü evə doğru olardısa, bunu düşərli sayardılar. Şəkidə bir bayram iki adla qeyd olunur. İlaxır bayramı, bir də Novruz. Şəhərin Yuxarıbaş, Dodu və nisbətən aşağılarında yaşayanlar bu bayramı daha çox Novruz adı ilə qeyd edir. Əşirlər, Qışlaq və başqa aşağı məhəllələrdə, kəndlərdə elə onu İlaxır bayramı adlandırırdılar.
Şəkidə Novruzla bağlı xüsusi bayram adətləri geniş yayılmışdır.
- Bayramda hökmən o vaxtın Zəyzid düyüsündən aş bişirilər, bayram süfrəsi açılardı.
- bayram axşamını, Novruzu hamı öz evində qarşılayardı.
- bayram ərəfəsində elçi getmək, toy, nişan, bəlgə etməklə sevincə sevinc qatılardı.
- bayramda küsülülər barışardılar.
- bayramda boyanmış yumurta, şirniyyat və digər şeylərdən xonça düzəldilib süfrəyə qoyulardı.
- bağ-bağça təmizlənib səliqəyə salınardı.
- suyun üstündən hoppanar, axar sudan içib əl-üzlərini yuyarlar.
- bayramı təzə paltarla qarşılar, Novruza pak, təmiz halda çıxarlar.
- səhərə qədər küçədə tonqallar, evdə lampalar sönməz.
- bayram günü evdən kibrit, neft, od, kömür verməzdilər.
- bayramda kəsiləcək qurbanlıqlara qırmızı lent bağlardılar.
- səməni düşməyən evə qonşular səməni payı verərlər.
- bayram axşamı pis söz, söyüş, qarğış və s. söyləməzlər.
- bayram axşamı üzərrik yandırıb tüstüsünü evə, uşaqlara, mal-qaraya verərdilər.
- bayramdan bir gün əvvəl gecə niyyət edib yatırlar.
Bu kimi adət-ənənələr Novruzun milli xarakterini göstərir. Şəkidə bayram günlərində qocalara, xəstələrə bayram payı vermək, qəbir üstə gedib doğma ruhları yad etmək kimi ənənələr bu gün də mövcuddur.
Ramil ƏLİYEV,
filologiya elmləri doktoru
