1986-cı il aprelin 26-da bəşər tarixinin ən dəhşətli texnogen fəlakətlərindən biri baş verib. Çernobıl Atom Elektrik Stansiyasının 4-cü blokundakı partlayış təkcə reaktoru məhv etməyib, həm də milyonlarla insanın həyatını təhlükəyə atıb, dünyanın nüvə enerjisinə münasibətini dəyişdirib və “Çernobıl” sözünü əbədi olaraq faciə, ağrı və qəhrəmanlıq rəmzinə çevirib.
AZƏRTAC bu faciənin ağır fəsadlarını xatırladır. Həmin gecə hələ heç kim fəlakətin əsl miqyasını anlamırdı. Partlayış atmosferə tonlarla radioaktiv material buraxmışdı. Stansiya üzərində ölümcül radiasiya buludu yüksəlir və külək onu Ukraynanın hüdudlarında çox uzaqlara aparırdı. Radioaktiv bulud Belarusu, Rusiyanı və Avropanın bəzi hissələrini bürümüşdü. Minlərlə insan isə gözəgörünməz bir təhlükənin artıq havaya, suya və quruya yayıldığından xəbərsizdi və normal həyatlarını davam etdirirdi.
Faciənin miqyası üzə çıxdıqca Moskva qəzanın nəticələrini aradan qaldırmaq üçün böyük qüvvələr səfərbər etdi. Yüz minlərlə insan - hərbçilər, mühəndislər, inşaat işçiləri, həkimlər, sürücülər, kimyaçılar və ehtiyatda olanlar radiasiya ilə çirklənmiş zonaya göndərildi. Onlara “ləğvedicilər” deyilirdi. Bu insanlar məhv olmuş reaktorun yaxınlığında keçirilən hər dəqiqənin onlara həyatları bahasına başa gələ biləcəyini bilərək, ölümcül radiasiya şəraitində işləyirdilər.
Çernobıla göndərilənlər arasında minlərlə Azərbaycan vətəndaşı da var idi. Stansiyadakı dördüncü enerji blokunu təhlükəsiz vəziyyətə gətirmək üçün yeddi min azərbaycanlı cəlb edilmişdi. Onlardan iki mini sonradan radiasiyadan dünyasını dəyişdi. Qalanları isə ömürlük əlil qaldılar.
Azərbaycanda “Çernobıl qəzasının ləğvində iştirak etmiş və həmin qəza nəticəsində zərər çəkmiş vətəndaşların statusu və sosial müdafiəsi haqqında” Qanun var. Bu sənəd ləğvedicilər üçün müxtəlif sosial təminatlar, müavinətlər, pensiyalar və tibbi yardımı nəzərdə tutur. Qanun müasir sosial ehtiyacları əks etdirmək üçün müntəzəm olaraq yenilənir. Keçən il bu kateqoriyadan olan vətəndaşlar üçün sosial müdafiə tədbirlərini gücləndirmək məqsədilə əlavə düzəlişlər edilib.
Xatırladaq ki, BMT aprelin 26-sı tarixini Radiasiya Qəzaları və Fəlakətləri Qurbanlarının Beynəlxalq Anım Günü elan edib. Baş Assambleya 2003-cü ildə bu qərarı təsdiqləyib və bütün üzv dövlətləri onu qeyd etməyə çağırıb.
Bu gün, fəlakətdən 40 il sonra Çernobılın xatirəsi yaşayır. Bu, təkcə dağılmış reaktor və çirklənmiş torpaqların deyil, həm də öz sağlamlıqları və həyatları bahasına görünməz ölümü dayandıra bilən insanların xatirəsidir. Onların qəhrəmanlıq hekayəsi unudulmayan ortaq igidlik tarixinin bir hissəsidir. Çernobılın ləğvedicilərinin xatirəsi yaşadıqca bəşəriyyət həmin faciənin əsas dərsini xatırlayacaq: nüvə elektrik stansiyası işçilərinin səhvinin nəticələri çox böyük ola bilər, lakin insan fədakarlığının gücü hətta ən dəhşətli fəlakətə belə tab gətirməyə qadirdir.
