Bu
abidə
indi
əcnəbi turistlərin daha çox ziyarət etdikləri məkana çevrilib
Son illər
respublikamızın şimal-qərb bölgəsinə səfər edən turistlərin daha çox üz tutduqları
ünvanlardan biri də Şəkidəki Kiş Tarix-Memarlıq Qoruğu və oradakı Alban məbədidir.
Kiş məbədi Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust tarixli
qərarı ilə dünya əhəmiyyətli abidələr siyahısına daxil edilib və tarix-memarlıq
abidəsi kimi dövlət tərəfindən qorunur.
Məlumat üçün
bildirək ki, eramızın birinci əsrində Qafqaz Albaniyasında geniş yayılan Ay məbədinin
özülü üzərində qurulan Kiş məbədi bütün Qafqazda təqribən iki min il bundan əvvəl
xristianlığın yayıldığını rəmzləşdirən məşhur tarixi abidədir. Əhəngdaşıdan tikilən
bu abidə erkən orta əsrlərdə yaranan ilk günbəzli, zal tipli məbəddir. 2001-ci ilin
mayında abidədə Azərbaycan-Norveç birgə "Kiş” layihəsi üzrə bərpa işlərinə başlanılıb
və 2003-cü ilin sentyabrında məbədin açılışı olub. Layihə məşhur norveçli səyyah,
etnoqraf və alim Tur Heyerdalın dəstəyi ilə həyata keçirilib. Alimin xatirəsini
əbədiləşdirmək üçün məbədin qarşısında onun büstü də qoyulub.
Ziyarətçilər
ilbəil artır
Kiş Dövlət
Tarix-Memarlıq Qoruğunun direktoru İlhamə Hüseynova deyir ki, bu abidəni ziyarət
edənlərin sayı dinamik şəkildə artır. Əgər 2017-ci ildə burada 16 min 500 nəfər
qonaq olmuşdusa, onlardan da 7727 nəfəri xarici vətəndaşlar idi. Keçən il isə bu
rəqəm 27 min nəfərlik həddi keçib. 2018-ci ildəki ziyarətçilərin arasında xaricilər
daha çox üstünlük təşkil edib. Beləliklə də xarici turistlərin sayı 14 min 234 nəfər
olub. Onların arasında ilk yerdə İsraildən gələn turistlərdir. Bundan əlavə, ötən
il Kiş məbədini Rusiya, Cənubi Koreya, Almaniya, Səudiyyə Ərəbistanı, İtaliya, Çin
Xalq Respublikası və digər ölkələrdən çoxsaylı turistlər ziyarət ediblər. Həmçinin
təhlili aparılan dövrdə Fransa, ABŞ və İspaniyadan da Kiş məbədinə xeyli sayda turist
gəlib. Ümumilikdə isə keçən il Kiş məbədinə gələn turistlər dünyanın 72 ölkəsini
əhatə ediblər.
"Gələrsən,
görərsən” qalasına turlar təşkil olunacaq
Qoruğun direktoru
deyir ki, qarşıda onların əsas məqsədlərindən biri burada əlavə turların təşkilinə
nail olmaqdır. Bu zaman hədəf Kiş Alban məbədindən əlavə təxminən 5-6 kilometrlikdə
yerləşən "Gələrsən, görərsən” qalasına turların təşkil olunmasıdır. Bununla əlaqədar
artıq zəruri layihənin həyata keçirilməsi üçün ilkin hazırlıq görülür. Azərbaycan
Respublikası Turizm Agentliyinin dəstəyi ilə həmin işlərin reallaşdırılması nəzərdə
tutulur. Yolla bağlı problem həllini tapdıqdan sonra rahat şəkildə turistlərin həmin
məkanı da ziyarət etmələri mümkünləşəcək. "Gələrsən, görərsən” qalasına pilləkən
formasında yol çəkilişi təmin olunacaq. Hesab edilir ki, qeyd olunan məkana turların
təşkili bura gələn insanların sayının artmasına da təsirsiz ötüşməyəcək.
Müsahibimiz
bildirdi ki, Prezident İlham Əliyevin 2017-ci il 27 sentyabr tarixli sərəncamının
icrası olaraq, Kiş məbədinə aparan dairəvi avtomobil yolunun tikintisi və ərazinin
abadlaşdırılması istiqamətində də işlər davam etdirilir. Layihə çərçivəsində indiyədək
məbədə gedən yolun bəzi hissələrində genişlənmə işləri aparılıb. Bundan başqa, yolun
kənarındakı uçuq hasarlar yeni daş hörgü ilə təzələnib. Görülən işlər, aparılan
səliqə-sahman məbədə gələn turistlərdə də xoş ovqat yaradır.
4 qalalı,
15 məhəlləli Kiş
Məbədi ziyarət
etməklə yanaşı, bura gələn insanlar üçün Kiş kəndi və onun tarixi də maraq kəsb
edir. Hazırda təxminən 8 min əhalisi olan kənd 15 məhəllədən ibarətdir. Təsadüfi
deyil ki, bu kəndin hazırkı məhəllə adları qədim toponimlərdən ibarətdir. Məsələn,
Maaflar məhəlləsi (bütün vergilərdən azad olan, lakin buna görə dövlət sərhədlərini,
dinc vaxt asayişi qoruyan təbəqənin adı), Duluzlar məhəlləsi (dulusçuların qədim
məhəllələrindən biri; buradakı sənətkarlar dulusçuluqla məşğul olurdular) və s.
bu kənddə yerləşir. İndi də Duluzlar məhəlləsində qazıntılar zamanı qədim saxsı
qablara və digər tapıntılara rast gəlinir. Kənddə Dokum, Cor, Yanıqlar və sair məhəllələr
də var.
Həmçinin qeyd
edək ki, Kiş kəndində dörd qala kompleksi mövcuddur. Bunlardan üçü işarə, biri isə
müdafiə xarakterlidir. İşarəverici qalalar da Salayuşağı, Maaflar və Duluzlar məhəlləsində
yerləşir. Əhali əsasən ticarətlə, qalanlar isə maldarlıq və əkinçiliklə məşğuldurlar.
Ermənilər
məbədləri də özününküləşdiriblər
Qoruq ərazisində
olan məbəd maketləri də diqqətimizi çəkir. Burada ölkəmizin fərqli bölgələrində
olan alban məbədlərinin maketləri var. İlk
növbədə haqqında bəhs etdiyimiz Kiş Alban məbədinin inkişaf dövrünü əhatə edən
3 maketə baxırıq. Məbəd I əsrdə tikilib və o dövrdə kiçik otaq şəklində olub. Günbəzi
qülləsiz idi. V əsrdə isə mehrab və ya altar hissə tikilib ki, oradan da dua etmək
üçün istifadə olunub. İkincisi VIII əsrə aid olan maketdir. XII əsrə qədər olan
dövrdə günbəz hissə tikilib və hər tərəfi kirəmitlə örtülüb. Növbəti isə XIX əsrə
aid olan maketdir. 1836-cı ildə bütün alban məbədləri çarizm siyasətinə uyğun olaraq
erməni kilsəsinə həvalə olunub. Bundan istifadə edən ermənilər həm məbədə gələrək
dua edib, həm də oranı özününküləşdirmək məqsədilə bir sıra əlavələr ediblər. Qabaq
hissəyə balkon, arxa hissəyə daşqala divar artırıblar. Əlavə olaraq üzərinin günbəz
hissəsinin kirəmitini sökərək onun yerinə sarı dəmir çəkiblər. Lakin bu hal çox
da uzun çəkməyib. Restavrasiya illərində material analizindən bura əlavə olunan
daşların məbədin daşları ilə eyni olmaması aşkarlanıb. Ona görə də bütün əlavələr
sökülərək atılıb və məbəd özünün əvvəlki görünüşünə qayıdıb.
Digər bərpa
olunan məbəd isə Qəbələdəki Çotari məbədidir. Hazırda Qəbələnin Nic kəndində yaşayan
udilər orada öz ayinlərini yerinə yetirirlər.
Qax, Kəlbəcər
və Qarabağda da alban məbədləri var. Artıq Qarabağdakı alban məbədinin üzərinə xaç
işarəsi vurulub və kilsə kimi fəaliyyət göstərir. Öz memarlıq üslublarına uyğun
olaraq kirəmitlərini söküb dəmirlə əvəz ediblər. Ümumilikdə isə məbədlə kilsəni
bir-birindən fərqləndirən əlamətlər var. Qapının üzərində xaç işarəsinin olması
kilsə, pəncərə şəkli isə məbəd anlamına gəlir.
Qəbələ, Zaqatala
və Qax rayonlarındakı məbədlər isə memarlıq üslubu baxımından çox oxşardır. Dairəvi
tipli məbədləri günbəz tiplilərdən fərqləndirən memarlıq üslubunun daha mürəkkəb
konfiqurasiyaya malik olmasıdır. Onların girinti-çıxıntıları daha çoxdur. Günbəz
tipli məbədlərdə isə cəmi 1 giriş yeri olur.
Bir sözlə,
görünən odur ki, yaşadığımız coğrafiyada forma və məzmununa görə çoxsaylı məbədlər
mövcud olub və bəziləri hələ də qalmaqdadır. Lakin hər şeyi özününküləşdirməkdə
mahir olan ermənilər dəfələrlə bizim bu mədəni irsimizə də əl qoymağa, öz adlarına
çıxmağa cəhdlər ediblər. İnanırıq ki, şərəfli Azərbaycan Ordusu işğal altındakı
yüzlərlə tarixi abidəmizi azad edərkən o torpaqlarda kilsəyə çevrilən məbədlər də
yenidən əvvəlki görkəminə qaytarılacaq.
Əli SƏLİMOV,
"Azərbaycan”
