Alternative content

16:52 20 Sentyabr 2019
ONLINE XƏBƏR LENTİ
Azərbaycan turizm məkanıdır - FOTO
BAŞ REDAKTORDAN

Hamımızın Azərbaycan adlı bir vətəni var! Qoynunda dünyaya göz açdığımız, minbir nemətindən dadıb isti qucağında boya-başa çatdığımız bu əvəzolunmaz diyar azərbaycanlı adını qürur və iftixarla daşıyan hər kəs üçün müqəddəs və ülvidir. Müstəqilliyin çətin yolları ilə kövrək addımlarını atan anamız Azərbaycan övlad məhəbbətinə və köməyinə daim ehtiyac duyur. Onun Qarabağ adlı yarasını sağaltmaq, bütövlüyünü bərpa etmək üçün hamımız əl-ələ verməliyik!
Ulu yurdumuzun adını daşıyan "Azərbaycan" qəzeti də bu amala xidmət edir.
Əziz azərbaycanlılar! Sizi Azərbaycan naminə, övladlarımızın firavan və xoşbəxt gələcəyi uğrunda əlbir və əlaqəli fəaliyyətə çağırıram!

istanbul escort istanbul escort istanbul escort istanbul escort istanbul escort

Azərbaycan Qəzeti Rəsmi Dövlət Qəzeti, Baş redaktor Bəxtiyar SADIQOV Milyonların zəkasına işıq saçan əlifba
Milyonların zəkasına işıq saçan əlifba
ANA SƏHİFƏ / Elm və texnika
00:37 02.06.2019


Lui Brayl. Bu ad sizə nəsə deyirmi? Yəqin çoxunuza tanış gəlmədi heç. Halbuki bu şəxs milyonların oxuyub-yaza bilməsinə, təhsil almasına vəsilə olub. Məhz bu şəxsin yaratdığı əlifba sayəsində gözdən əlillər cəmiyyətdən təcrid olunmadan maariflənmə imkanlarını genişləndiriblər. İstedadlarını üzə çıxarıblar, sevdikləri sahənin peşəkarına çevriliblər...

Lui Brayl bütün dünyada gözdən əlillərin istifadə etdiyi Brayl əlifbasının yaradıcısıdır. Əlifba Asiya xalqlarından başqa, dünyanın bütün ölkələrinin əlifbalarına tətbiq edilib. Bəs bu əlifba necə yaranıb? Gəlin əvvəlcə Lui Braylın həyatına nəzər salaq.

Lui Brayl 1809-cu il yanvarın 4-də Fransanın Kopvrey şəhərində dünyaya gəlib. Atası Simon Rene Brayl çəkməçi idi. Lui üç yaşı olanda atasının emalatxanasında sol gözünü bizlə zədələyir. Bu hadisə uşağın sol gözünün görmə qabiliyyətini itirməsinə səbəb olur. Zamanla simpatik oftalmiya xəstəliyi uşağın sağ gözünə də təsir edir. Nəticədə Lui 5 yaşında tamamilə kor olur. Lakin valideynləri onun təhsil alması və cəmiyyətdə müəyyən mövqe tutması üçün əlindən gələni edirlər. Lui əlifbanı yerli məktəbdə çöplər vasitəsilə öyrənir. Skripka təhsili almaq üçün evə musiqi müəllimi gəlir. Parlaq zəkasına və çalışqanlığına görə 10 yaşında Kor Uşaqlar üçün Kral İnstitutunda təhsil almaq şansı qazanır. Bu institutda aldığı təhsil Braylın həyatında böyük rol oynayır. Burada bəzi kitablar relyef-xətli şriftlərlə çap olunmuşdu. Lakin bu cür kitablar az idi, üstəlik əksər fənlərin kitabları çatışmırdı. Ona görə də tədris metodikası dinləyib-qavrama əsasında qurulmuşdu. Lui Brayl institutun ən parlaq tələbələrindən idi. Dərsləri ilə yanaşı, piano və orqanda da çalmağı öyrənmişdi.

Təhsil müddətində Lui "gecə əlifbası” ilə tanış olur. Bəzi dərsliklər artilleriya zabiti Şarl Barbyenin tərtib etdiyi bu əlifba ilə hazırlanırdı. Əlifbanın yaranması 1821-ci ilə, müharibə vaxtına təsadüf edir. Belə ki, gecə vaxtı əsgərlər pıçıldaşmadan, işıq yandırmadan bir toxunuşla məlumatları bir-birlərinə ötürə bilmələri üçün Fransa imperatoru Napoleon Bonapart Şarl Barbyeyə relyef-xətli şrift sifariş edir. Bu şriftdə hərflər kartonda açılmış dəliklər vasitəsilə təsvir edilirdi, məlumat isə barmaqları bu işarələrə toxundurmaqla oxunurdu. Əlifbanın bu mürəkkəb quruluşu onun praktik cəhətdən öyrənilməsinə əngəl törədirdi. Hərflər uşaq barmaqları üçün həddindən artıq böyük idi, bu isə sözləri oxumaqda çətinlik yaradırdı. Lui bu şriftlərlə tanış olduqdan sonra əsas çatışmazlığı tapır. Belə ki, Barbyenin şrifti 12 nöqtə ilə kodlaşdırıldığından hansı simvolun olduğunu müəyyən etmək qəliz idi. Nöqtə və tirelərdən ibarət olan bu sistem çətin olsa da, Braylı ruhlandırır. 15 yaşlı oğlan nöqtələrin sayını azaldaraq, 12-dən 6-ya endirir, şrifti sadələşdirir və relyef-nöqtəli yazı sistemini yaradır. Bu, daha asan və tez öyrənilən idi.

Brayl daha bir neçə il bu şriftin təkmilləşməsi üzərində çalışır. Şriftin ilkin variantını 1829-cu ildə bitirdiyi və çalışdığı institutun idarə heyətinə təqdim edir. Lakin heyət bu şriftin görmə qabiliyyəti olan müəllimlər üçün narahat olduğunu əsas gətirir. Yalnız 1837-ci ildə gözdən əlil və görmə qabiliyyəti zəif olan şəxslərin israrı ilə idarə heyəti yenidən bu məsələyə baxır. Beləliklə, Lui Braylın yaratdığı şrift bütün dünyada istifadə olunan gözdən əlil və görmə qabiliyyəti zəif olan şəxslər üçün Brayl əlifbası kimi tarixə düşür.

Qeyd edək ki, Lui Brayl 1828-ci ildə təhsilini başa vuranda oxuduğu kral institutunda kiçik müəllim-repetitor kimi çalışmaq təklifi alır. 1833-cü ildən isə müəllim işləyir. Bütün həyatı boyu orada tarix, cəbr və həndəsədən dərs deyir. O, həm də istedadlı musiqiçi idi. Odur ki, hərf və rəqəmlərdən başqa, not üçün də şrift yaradaraq gözdən əlil və görmə qabiliyyəti zəif şəxslərə musiqini tədris edirdi.

Lui Brayl 1852-ci ildə 43 yaşı tamam olandan 2 gün sonra Parisdə uzun illərdir onunla birlikdə "addımlayan” vərəm xəstəliyindən vəfat edir və doğulduğu Kopvrey şəhərində dəfn olunur. 100 illik yubileyi ərəfəsində - 1952-ci ildə nəşi təntənəli şəkildə Panteona köçürülür. Hazırda Lui Braylın uşaqlıq illərinin keçdiyi Kopvreydəki evi muzey kimi fəaliyyət göstərir. Həmin ev-muzeyə aparan küçəyə Lui Braylın adı verilib. Kopvreydən başqa, Fransanın bir neçə başqa şəhərlərində də büstü ucaldılıb. Bu görkəmli şəxsin doğum günü - 4 yanvar isə bütün dünyada Brayl əlifbası günü kimi qeyd olunur.

Məlumat üçün bildirək ki, ənənəvi altınöqtəli Brayl əlifbasına 64 simvol daxil edilib. Bu əlifba ilə dəqiqədə 150 söz oxumaq mümkündür və bu, normal görmə qabiliyyəti olanların oxunma tezliyinin təxminən yarısını təşkil edir.

Brayl əlifbası əsasında ilk kitab 1837-ci ildə nəşr edilmiş "Fransa tarixi” kitabıdır. Brayl əlifbası ilə kitab buraxan bir sıra nəşriyyatlar var. Onlardan ən böyüyü Londonda korlar üçün Kral İnstitutudur. Həmin nəşriyyat qəzet və kitablardan başqa imtahan sənədləri və hətta bank bildirişləri də çap edir.

Azərbaycanda 1981-ci ildən Gözdən Əlillər üçün Respublika Kitabxanası fəaliyyət göstərir. Kitabxananın fondunu Brayl kitabları, audiokassetlər, CD-lər və dövri mətbuat, 20 min nüsxə ədəbiyyat təşkil edir.

Dünyada təxminən 124 milyon görmə qabiliyyəti olmayan insan yaşayır. Müasir informasiya texnologiyaları inkişaf etdikcə Brayl tipli texnologiya da inkişaf edir. Azərbaycanlı mütəxəssislər bu zərurəti nəzərə alaraq Brayl pad yaradıblar. Bu qurğunun geniş istehsalına hələ başlanmasa da, bir neçə xarici ölkənin marağına səbəb olub.



NƏŞRLƏRİMİZ

Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

HAVA PROQNOZU



VALYUTA


InvestAZ
ARXİV


TƏQVİM